WYROK TRYBUNAŁU SPRAWIEDLIWOŚCI UNII EUROPEJSKIEJ C-490.20

W wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 14 grudnia 2021 r. w sprawie C-490/20[1], ECLI:EU:C:2021:1008 wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE[2], orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Administrativen sad Sofia-grad (sąd administracyjny w Sofii, Bułgaria) w postępowaniu: V.М.А. przeciwko Stolichna obshtina, rayon „Pancharevo”.

Stan faktyczny:

W pkt 18 -31 Wyroku TSUE w sprawie C-490/20[3], ECLI:EU:C:2021:1008 opisano stan faktyczny sprawy. ,,Wyrok TSUE z dnia 14 grudnia 2021 r. stanowi odpowiedź na pytania prejudycjalne sformułowane przez sąd administracyjny w Sofii w związku z zawisłą przed nim sprawą dotyczącą odmowy sporządzenia bułgarskiego aktu urodzenia dziecka, które przyszło na świat w Hiszpanii i którego oryginalny (hiszpański) akt urodzenia wymieniał jako rodziców dwie kobiety. Jedną z  nich była obywatelka Bułgarii (V.M.A.), a drugą obywatelka Zjednoczonego Królestwa (K.D.K.). Kobiety w 2018 r. zawarły związek małżeński w Gibraltarze, a stale zamieszkiwały w Hiszpanii. Należy wiedzieć, że także prawo hiszpańskie dopuszcza zawieranie małżeństw jednopłciowych, a ponadto uznaje rodzicielstwo osób tej samej płci. Gdy zatem w 2019 r. jedna z kobiet urodziła w Hiszpanii dziecko, obie zostały wpisane w akcie urodzenia jako jego matki. Natomiast bułgarski system prawny przewiduje wyłącznie małżeństwo i rodzicielstwo heteroseksualne. Dokumenty stanu cywilnego sporządzane w Bułgarii zawierają osobne rubryki, w których wpisuje się dane matki oraz ojca dziecka . Gdy jedna z kobiet (obywatelka Bułgarii) złożyła wniosek o sporządzenie, na podstawie hiszpańskiego oryginału, bułgarskiego aktu urodzenia dziecka (dokument taki był niezbędny do wydania w Bułgarii dokumentu tożsamości dla dziecka, którego bułgarskie obywatelstwo nie było początkowo kwestionowane), powstał problem, czy akt taki może być sporządzony. Organ administracyjny zażądał wskazania matki biologicznej, aby ujawnić ją w akcie urodzenia z pominięciem drugiego małżonka. Wnioskodawczyni nie podała jednak tej informacji. W tych okolicznościach doszło do odmowy sporządzenia bułgarskiego aktu urodzenia dziecka. Decyzja została zaskarżona do sądu

administracyjnego, który rozpatrując złożoną skargę, postanowił zwrócić się do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z pytaniami prejudycjalnymi.”[4]

Dodatkowo sąd odsyłający zastanawia się, ,,czy ewentualne zobowiązanie organów bułgarskich w ramach sporządzenia aktu urodzenia do tego, by wskazać w tym akcie dwie matki jako rodziców danego dziecka, może stanowić zagrożenie dla porządku publicznego i tożsamości narodowej Republiki Bułgarii, ponieważ owo państwo członkowskie nie przewidziało możliwości wskazania w akcie urodzenia dwóch osób tej samej płci jako rodziców w odniesieniu do dziecka. Sąd ów zauważa w tym względzie, że przepisy regulujące pochodzenie wspomnianego dziecka mają w bułgarskiej tradycji konstytucyjnej i w bułgarskiej doktrynie prawnorodzinnej i prawnospadkowej znaczenie zasadnicze zarówno pod względem czysto prawnym, jak i pod względem wartości, biorąc pod uwagę obecny etap rozwoju stosunków społecznych w Bułgarii” [5]oraz  jak ,, osiągnąć balans między z jednej strony – tożsamością konstytucyjną i narodową Republiki Bułgarii, a z drugiej strony – interesami dziecka, a w szczególności jego prawem do życia prywatnego i prawem do swobodnego przemieszczania się.”[6]

W pkt 32 wyroku Administrativen sad Sofia-grad zwrócił się do Trybunału z 4 pytaniami prejudycjalnymi:

„1) Czy art. 20 i 21 TFUE oraz art. 7, 24 i 45 [karty] należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie odmowie wydania przez bułgarskie organy administracji – rozpatrujące wniosek o wydanie aktu urodzenia dziecka będącego bułgarskim obywatelem, które miało miejsce w innym państwie członkowskim [Unii] i zostało poświadczone sporządzonym przez organy hiszpańskie hiszpańskim aktem urodzenia, w którym wpisano dwie osoby płci żeńskiej jako matki, bez uściślenia, czy i która z nich jest biologiczną matką tego dziecka – żądanego aktu urodzenia ze względu na to, że strona skarżąca odmawia wskazania, kto jest biologiczną matką dziecka?

2) Czy art. 4 ust. 2 TUE i art. 9 karty należy interpretować w ten sposób, że ochrona tożsamości narodowej i konstytucyjnej państw członkowskich [Unii] zakłada, że państwa te dysponują szerokim zakresem uznania w odniesieniu do zasad ustalania pochodzenia? W szczególności: Czy art. 4 ust. 2 TUE należy interpretować w ten sposób, że umożliwia on państwom członkowskim żądanie udzielenia informacji dotyczących biologicznego pochodzenia dziecka? Czy art. 4 ust. 2 TUE w związku z art. 7 i art. 24 ust. 2 karty należy interpretować w ten sposób, że należy dążyć do osiągnięcia balansu między tożsamością narodową i konstytucyjną państwa członkowskiego a najlepszym interesem dziecka – biorąc pod uwagę, że aktualnie brak konsensusu zarówno pod względem wartości, jak i pod względem prawnym w odniesieniu do możliwości wskazania jako rodziców w akcie urodzenia osób tej samej płci, bez uściślenia, czy i która z nich jest biologicznym rodzicem dziecka? Na wypadek udzielenia odpowiedzi twierdzącej: w jaki konkretnie sposób można by osiągnąć ten balans?

 3) Czy znaczenie dla odpowiedzi na pytanie pierwsze mają skutki prawne [umowy o wystąpieniu] w zakresie, w jakim jedna z matek wskazanych w akcie urodzenia wydanym w innym państwie członkowskim jest obywatelką Zjednoczonego Królestwa, a druga jest obywatelką państwa członkowskiego [Unii], biorąc pod uwagę w szczególności fakt, że odmowa wydania przez organy bułgarskie aktu urodzenia dziecka uniemożliwia wydanie dokumentu tożsamości danego dziecka przez państwo członkowskie [Unii] – i stąd, ewentualnie, utrudnia pełnowartościowe wykonywanie praw przysługujących obywatelowi Unii?

4) Na wypadek udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze, czy prawo Unii, a w szczególności zasada skuteczności, nakłada na właściwe organy krajowe obowiązek odstąpienia od stosowania formularza aktu urodzenia [zawartego w obowiązujących na szczeblu krajowym wzorach aktów stanu cywilnego]?”.

Stan prawny:

TSUE dokonywał wykładni prawa międzynarodowego tj. art. 2 i art.7 Konwencji o prawach dziecka przyjętej w dniu 20 listopada 1989 r. przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych (Recueil des traités des Nations unies, vol. 1577, s. 3)[7] w zw. z  prawem Unii Europejskim tj. 4 ust. 2 Traktatu o Unii Europejskiej[8], art. 20 i art. 21 ust. 1 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej[9], art. 7, art. 9, art. 24, art. 45 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej.[10], art. 2, art., 4 i art. 5 Dyrektywa 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium Państw Członkowskich, zmieniająca rozporządzenie (EWG) nr 1612/68 i uchylająca dyrektywy 64/221/EWG, 68/360/EWG, 72/194/EWG, 73/148/EWG, 75/34/EWG, 75/35/EWG, 90/364/EWG, 90/365/EWG i 93/96/EWG (Dz. U. UE. L. z 2004 r. Nr 158, str. 77)[11] oraz prawa krajowego Państwa Członkowskiego tj. art. 25 ust. 1 Konstytucji Republiki Bułgarii[12], art. 8  Ustawy o obywatelstwie bułgarskim z dnia 5 listopada 1998 r. (DV nr 136 z dnia 18 listopada 1998 r., s. 1)[13], art. 60 Kodeksu rodzinnego z dnia 12 czerwca 2009 r. (DV nr 47 z dnia 23 czerwca 2009 r., s. 19)[14], oraz pomocniczo przepisów Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1191 z dnia 6 lipca 2016 r. w sprawie promowania swobodnego przepływu obywateli poprzez uproszczenie wymogów dotyczących przedkładania określonych dokumentów urzędowych w Unii Europejskiej i zmieniające rozporządzenie (UE) nr 1024/2012 (Dz. U. UE. L. z 2016 r. Nr 200, str. 1)[15].

Trybunał orzekł, że  Artykuł 4 ust. 2 TUE, art. 20 i 21 TFUE oraz art. 7, 24 i 45 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej w związku z art. 4 ust. 3 dyrektywy 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, zmieniającej rozporządzenie (EWG) nr 1612/68 i uchylającej dyrektywy 64/221/EWG, 68/360/EWG, 72/194/EWG, 73/148/EWG, 75/34/EWG, 75/35/EWG, 90/364/EWG, 90/365/EWG i 93/96/EWG należy interpretować w ten sposób, że, jeśli chodzi o małoletnie dziecko, będące obywatelem Unii, którego akt urodzenia wydany przez właściwe organy przyjmującego państwa członkowskiego wskazuje jako jego rodziców dwie osoby tej samej płci, państwo członkowskie, którego to dziecko jest obywatelem, jest zobowiązane z jednej strony do wydania mu dowodu tożsamości lub paszportu bez konieczności uprzedniego sporządzenia aktu urodzenia przez jego organy krajowe, a także z drugiej strony do uznania, podobnie jak każde inne państwo członkowskie, dokumentu pochodzącego od przyjmującego państwa członkowskiego umożliwiającego wspomnianemu dziecku korzystanie, wraz z każdą z tych dwóch osób, z przysługującego mu prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich.”

W pkt 43-69 wyroku Trybunał wskazuje, że ,,zgodnie z art. 21 ust. 1 TFUE każdy obywatel Unii ma prawo do swobodnego przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich, z zastrzeżeniem ograniczeń i warunków ustanowionych w traktatach i w środkach przyjętych w celu ich wykonania. W celu umożliwienia obywatelom korzystania z tego prawa w art. 4 ust. 3 dyrektywy 2004/38 zobowiązano państwa członkowskie działające zgodnie ze swoimi przepisami do wydawania i odnawiania swoim obywatelom dowodu tożsamości i paszportu, potwierdzających ich przynależność państwową” a tym samym ,, że w art. 4 ust. 3 dyrektywy 2004/38 zobowiązano organy bułgarskie do wydania S.D.K.A. dowodu tożsamości lub paszportu niezależnie od sporządzenia nowego aktu urodzenia tego dziecka. A zatem w zakresie, w jakim prawo bułgarskie wymaga sporządzenia bułgarskiego aktu urodzenia przed wydaniem dowodu tożsamości lub paszportu bułgarskiego, państwo członkowskie nie może powoływać się na swoje prawo krajowe, by odmówić sporządzenia dla S.D.K.A. takiego dowodu tożsamości lub paszportu.”

Prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, zagwarantowane w art. 7 karty oraz prawa dziecka, zagwarantowane w jej art. 24, w szczególności prawo do uwzględnienia najlepszego interesu dziecka jako sprawa nadrzędna we wszystkich działaniach dotyczących dzieci, a także prawo do utrzymywania stałego, osobistego związku i bezpośredniego kontaktu z każdym rodzicem mają podstawowe znaczenie a relacja danego dziecka z każdą z dwóch osób, z którymi prowadzi ono faktyczne życie rodzinne w przyjmującym państwie członkowskim i które są wymienione jako jego rodzice w akcie urodzenia sporządzonym przez organy tego państwa, jest chroniona w art. 7 karty. Zaś istnienie „życia rodzinnego” jest kwestią okoliczności faktycznych, która zależy od praktycznego wymiaru bliskich więzi osobistych, i że możliwość, by rodzic i jego dziecko żyli razem, stanowi podstawowy element życia rodzinnego a relacja utrzymywana przez parę homoseksualną może mieścić się w zakresie pojęcia „życia prywatnego”, jak również pojęcia „życia rodzinnego”, tak samo jak relacja pary odmiennej płci znajdującej się w takiej samej sytuacji.

Trybunał wskazuje, że ,, relacja danego dziecka z każdą z dwóch osób, z którymi prowadzi ono faktyczne życie rodzinne w przyjmującym państwie członkowskim i które są wymienione jako jego rodzice w akcie urodzenia sporządzonym przez organy tego państwa, jest chroniona w art. 7 karty.”

Ponadto Trybunał stwierdza, że ,,prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, o którym mowa w art. 7 karty, należy interpretować w związku z obowiązkiem uwzględnienia najlepszego interesu dziecka, uznanego w art. 24 ust. 2 karty. Skoro zaś art. 24 karty stanowi, jak przypomniano w wyjaśnieniach dotyczących karty praw podstawowych, włączenie do prawa Unii najważniejszych praw dziecka zapisanych w Konwencji o prawach dziecka, ratyfikowanej przez wszystkie państwa członkowskie, przy wykładni tego artykułu konieczne jest należyte uwzględnienie postanowień tej konwencji.”

Wreszcie Trybunał odnosi się również do aspektu dyskryminacji dziecka ze względu na orientację seksualną rodziców dziecka i stwierdza w wyroku, że:

W szczególności w art. 2 tej Konwencji o ochronie praw dziecka ,,wprowadzono w odniesieniu do dziecka zasadę niedyskryminacji, z której wynika wymóg, by były zagwarantowane temu dziecku, bez dyskryminacji pod tym względem, w tym bez dyskryminacji ze względu na orientację seksualną jego rodziców, prawa określone we wspomnianej konwencji, wśród których wymieniono w jej art. 7 prawo do sporządzenia aktu urodzenia niezwłocznie po urodzeniu dziecka, prawo do otrzymania imienia i do uzyskania obywatelstwa. W tych okolicznościach byłoby sprzeczne z prawami podstawowymi, które temu dziecku gwarantują art. 7 i 24 karty, pozbawienie go relacji z którymś z jego rodziców w ramach wykonywania przysługującego temu dziecku prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich lub faktyczne uniemożliwienie, czy też nadmierne utrudnienie wykonywania przez niego tego prawa, z tego względu, że jego rodzice są tej samej płci.”

,,Ponadto, w przypadku gdyby po zweryfikowaniu okazało się, że S.D.K.A. nie posiada obywatelstwa bułgarskiego, należy przypomnieć, że bez względu na ich przynależność państwową i niezależnie od tego, czy one same mają status obywateli Unii, K.D.K. i S.D.K.A. powinny zostać uznane przez wszystkie państwa członkowskie odpowiednio za współmałżonkę i bezpośrednią zstępną w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a) i c) dyrektywy 2004/38, a w konsekwencji za członków rodziny V.M.A. Małoletnie dziecko, którego status obywatela Unii nie jest ustalony i którego akt urodzenia wydany przez właściwe organy państwa członkowskiego wskazuje jako jego rodziców dwie osoby tej samej płci, z których jedna jest obywatelką Unii, powinno zostać uznane przez wszystkie państwa członkowskie za bezpośredniego zstępnego tej obywatelki Unii w rozumieniu dyrektywy 2004/38 na potrzeby wykonywania praw przyznanych w art. 21 ust. 1 TFUE i dotyczących ich aktów prawa wtórnego. W świetle całości powyższych rozważań na przedstawione pytania należy odpowiedzieć, że art. 4 ust. 2 TUE, art. 20 i 21 TFUE oraz art. 7, 24 i 45 karty w związku z art. 4 ust. 3 dyrektywy 2004/38 należy interpretować w ten sposób, iż, jeśli chodzi o małoletnie dziecko, będące obywatelem Unii, którego akt urodzenia wydany przez właściwe organy przyjmującego państwa członkowskiego wskazuje jako jego rodziców dwie osoby tej samej płci, państwo członkowskie, którego to dziecko jest obywatelem, jest zobowiązane z jednej strony do wydania mu dowodu tożsamości lub paszportu bez konieczności uprzedniego sporządzenia aktu urodzenia przez jego organy krajowe, a także z drugiej strony do uznania, podobnie jak każde inne państwo członkowskie, dokumentu pochodzącego od przyjmującego państwa członkowskiego umożliwiającego wspomnianemu dziecku korzystanie, wraz z każdą z tych dwóch osób, z przysługującego mu prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich.”

Wyrok ma olbrzymie znaczenie również dla Polski ponieważ polskie prawo nie uznaje małżeństw i związków jednopłciowych zawartych za granicą ani nie posiada w tym zakresie żadnych regulacji w prawie wewnętrznym nie jako będą ,, ślepym” na zmiany społeczne które zaszły w ramach Unii Europejskiej i na świecie w zakresie m.in. prawa rodzinnego.

Wyrok TSUE z dnia 14 grudnia 2021 r. wyjaśnia problematykę transkrypcji aktów urodzenia dzieci par jednopłciowych w kontekście uprawnienia do swobodnego przemieszczania się po terytorium UE. W tym kontekście akt urodzenia sporządzony w  jednym państwie członkowskim, potwierdzający rodzicielstwo osób jednej płci, musi być respektowany w całej Unii Europejskiej. 24 czerwca 2022 r. zapadło kolejne orzeczenie TSUE odnoszące się do problematyki rodzicielstwa osób jednej płci, tym razem bezpośrednio dotyczące Polski (sprawa C-2/21)[16] w którym TSUE w uzasadnieniu powtórzył argumentację ze sprawy C-490/20.

W mojej ocenie wyrok ze sprawy C-490/20 zmusza Państwa Członkowskie pośrednio do respektowania praw par jednopłciowych w kontekście prawa do rodziny i poszanowania życia prywatnego, a tym samym zmusza te państwa do uznania, że pary jednopłciowe i ich uprawnienia wynikające z prawa wspólnotowego muszą być respektowane we wszystkich krajach członkowskich UE niezależnie od regulacji prawa krajowego.

Autor:

Paweł Krzyżanowski

©Paweł Krzyżanowski 2025

Wszelkie prawa zastrzeżone. Zabrania się zmieniania, kopiowania rozpowszechniania w jakikolwiek sposób i wykorzystywania utworu bez pisemnej zgody autora.

8 kwietnia 2025 r., Warszawa

 

 

Darowizny:

Dane do wpłaty:
Nazwa odbiorcy: Fundacja Swobód Obywatelskich Auxiliator
Numer konta: 16 1090 1841 0000 0001 5877 2194
Tytuł przelewu: Darowizna na cele statutowe

 

[1]https://curia.europa.eu/juris/liste.jsf?language=pl&jur=C%2CT%2CF&num=C-490/20&parties=&dates=error&docnodecision=docnodecision&allcommjo=allcommjo&affint=affint&affclose=affclose&alldocrec=alldocrec&docdecision=docdecision&docor=docor&docav=docav&docsom=docsom&docinf=docinf&alldocnorec=alldocnorec&docnoor=docnoor&docppoag=docppoag&radtypeord=on&newform=newform&docj=docj&docop=docop&docnoj=docnoj&typeord=ALL&domaine=&mots=&resmax=100&Submit=Rechercher ( dostęp: 24-03-16 20:49)

[2] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=celex%3A12016ME%2FTXT ( dostęp: 24-03-16 20:54)

[3]https://curia.europa.eu/juris/liste.jsf?language=pl&jur=C%2CT%2CF&num=C-490/20&parties=&dates=error&docnodecision=docnodecision&allcommjo=allcommjo&affint=affint&affclose=affclose&alldocrec=alldocrec&docdecision=docdecision&docor=docor&docav=docav&docsom=docsom&docinf=docinf&alldocnorec=alldocnorec&docnoor=docnoor&docppoag=docppoag&radtypeord=on&newform=newform&docj=docj&docop=docop&docnoj=docnoj&typeord=ALL&domaine=&mots=&resmax=100&Submit=Rechercher ( dostęp: 24-03-16 20:49)

[4] Wojda Michał, Rodzicielstwo osób tej samej płci w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej – glosa do wyroku TSUE z dnia 14 grudnia 2021 r. w sprawie C-490/20, Białostockie Studia Prawnicze 2022 vol. 27 nr 3, s. 262

[5] Pkt. 28 Wyroku w sprawie C-490/20[5], ECLI:EU:C:2021:1008

[6] Pkt. 29 Wyroku w sprawie C-490/20[6], ECLI:EU:C:2021:1008

[7] https://treaties.un.org/Pages/showDetails.aspx?objid=08000002800007fe&clang=_en (dostęp: 2024-03-16 21:25)

[8] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=celex%3A12016ME%2FTXT (dostęp: 2024-03-16 21:30)

[9] ibidem

[10] Karta praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz. U. UE. C. z 2007 r. Nr 303, str. 1 z późn. zm.). https://sip.lex.pl/#/act/67728098/1066344?directHit=true&directHitQuery=Karta%20praw%20podstawowych%20Unii%20Europejskiej (dostęp: 2024-03-16 21:32)

[11] Dyrektywa 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium Państw Członkowskich, zmieniająca rozporządzenie (EWG) nr 1612/68 i uchylająca dyrektywy 64/221/EWG, 68/360/EWG, 72/194/EWG, 73/148/EWG, 75/34/EWG, 75/35/EWG, 90/364/EWG, 90/365/EWG i 93/96/EWG (Dz. U. UE. L. z 2004 r. Nr 158, str. 77). https://sip.lex.pl/#/act/67512036/507806/dyrektywa-2004-38-we-w-sprawie-prawa-obywateli-unii-i-czlonkow-ich-rodzin-do-swobodnego…?keyword=Dyrektywa%202004%2F38%2FWE%20Parlamentu%20Europejskiego%20i%20Rady%20z%20dnia%2029%20kwietnia%202004%20r.%20w%20sprawie%20%20prawa%20obywateli%20Unii%20i%20cz%C5%82onk%C3%B3w%20ich%20rodzin%20do%20swobodnego%20przemieszczania%20si%C4%99%20i%20pobytu%20na%20%20terytorium%20pa%C5%84stw%20cz%C5%82onkowskich&cm=SFIRST (dostęp: 2024-03-16 22:01)

[12] https://www.parliament.bg/en/const ( dostęp: 2024-03-16 22:05)

[13] https://justice.government.bg/home/normdoc/2134446592 ( dostęp: 2024-03-16 22:08)

[14] https://mjs.bg/home/normdoc/2135637484 ( dostęp: 2024-03-16 22:10)

[15] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1191 z dnia 6 lipca 2016 r. w sprawie promowania swobodnego przepływu obywateli poprzez uproszczenie wymogów dotyczących przedkładania określonych dokumentów urzędowych w Unii Europejskiej i zmieniające rozporządzenie (UE) nr 1024/2012 (Dz. U. UE. L. z 2016 r. Nr 200, str. 1). https://sip.lex.pl/#/act/68662097/2078101/rozporzadzenie-2016-1191-w-sprawie-promowania-swobodnego-przeplywu-obywateli-poprzez-uproszczenie…?keyword=.%20Rozporz%C4%85dzenie%20Parlamentu%20Europejskiego%20i%20Rady%20(UE)%202016%2F1191%20z%20dnia%206%20lipca%202016%20r.%20w%20sprawie%20promowania%20swobodnego%20przep%C5%82ywu%20obywateli%20poprzez%20uproszczenie%20wymog%C3%B3w%20%20dotycz%C4%85cych%20przedk%C5%82adania%20okre%C5%9Blonych%20dokument%C3%B3w%20urz%C4%99dowych%20w%20Unii%20Europejskiej%20%20i%20zmieniaj%C4%85ce%20rozporz%C4%85dzenie%20(UE)%20nr%201024%2F2012&cm=SFIRST (dostęp: 2024-03-16 22:14)

 

[16]https://curia.europa.eu/juris/liste.jsf?language=pl&jur=C%2CT%2CF&num=C-2/21&parties=&dates=error&docnodecision=docnodecision&allcommjo=allcommjo&affint=affint&affclose=affclose&alldocrec=alldocrec&docdecision=docdecision&docor=docor&docav=docav&docsom=docsom&docinf=docinf&alldocnorec=alldocnorec&docnoor=docnoor&docppoag=docppoag&radtypeord=on&newform=newform&docj=docj&docop=docop&docnoj=docnoj&typeord=ALL&domaine=&mots=&resmax=100&Submit=Rechercher (dostęp: 2024-03-16 23:08)

 

 

Podmiotowość elektronicznej osoby prawnej-pl

 Podmiotowość elektronicznej osoby prawnej

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny[1] nie zawiera definicji legalnej elektronicznej osoby prawnej. Art. 1 przywołanego Kodeksu cywilnego wskazuje jedynie zakres stosunków cywilnoprawnych w warstwie podmiotowej i przedmiotowej tj. krąg podmiotów prawa cywilnego oraz rodzaj spraw uznawanych przez kodeks za należące do sprawa cywilnych.

Próbę zdefiniowania elektronicznej osoby prawnej w warstwie prawnej, można w  mojej opinii poczynić na podstawie przepisów zawartych w tytułach II oraz III KC, w  szczególności na podstawie art.33 i art.33¹ KC w zw. art. 35 w zw. art. 37-38 KC w zw. art.42 i art. 42¹ KC w zw. art.362 § 1 pkt. 3 w zw. art. 300⁴⁷ § 1 pkt. 4 w zw. art. 494 Ustawy z 15.09.2000 r.- Kodeks Spółek Handlowych [2]

Polska ustawa wymienia w zasadzie trzy podmioty prawa cywilnego tj. osoby fizyczne, osoby prawne oraz jednostki organizacyjne niebędące osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną.

Podmiotowość prawna pozwala być wymienionym przez ustawę podmiotą stroną stosunku cywilnoprawnego, poprzez posiadanie zdolności prawnej. Każdy z podmiotów wskazanych w ustawie może być stroną czynności prawnej zarówno w roli strony uprawnionej lub zobowiązanej.

Podmiotowość prawna jest warunkiem sine qua non oraz podstawowym do posiadania określonej puli prawa i obowiązków przez dany podmiot prawa cywilnego.

Natomiast zdolność do czynności prawnych jako oświadczenie woli danego podmiotu prawa cywilnego, któremu prawo nadaje określony skutek prawny mogący polegać na powstaniu, modyfikacji czyli zmianie treści tego stosunku prawnego a w ostateczności ustanie stosunku cywilnoprawnego. Normy Kodeksu cywilnego mają zastosowanie do wszystkich podmiotów prawa cywilnego chyba, że przepis stanowi inaczej.

Niezależnie od tego w jakim kierunku polski ustawodawca rozszerzy lub zmodyfikuje katalog podmiotów prawa cywilnego tj. czy wprowadzi swego rodzaju nowy katalog osób jako elektroniczna osoba do której będą miały zastosowanie odpowiednio stosowane przepisy o osobach fizycznych lub wyodrębni je w katalogu osób prawnych jako nowy specjalny ich rodzaj czy będzie nadal traktował je jak rzecz, program komputerowy lub składnik przedsiębiorstwa, niezbędne będą w mojej ocenie modyfikacje regulacji prawnych.

Praktyka życia społecznego i gospodarczego wymusi dokonanie rewolucyjnych zmian w zakresie prawodawstwa. Zmiana jest nieunikniona i będzie wypadkową potrzeby elastycznego i wygodnego obrotu prawnego w ramach postępującej cyfryzacji i algorytmizacji systemu ekonomicznego i gospodarczego globalnej gospodarki, której Polska jest częścią.

W tym ustępie posłużę się analogią z prawa rzymskiego dotyczącego sytuacji prawnej i społecznej niewolnika jako możliwością, wprowadzenia pewnych regulacji prawnych, mających na celu ochronę interesów ekonomicznych, pewności prawa oraz odpowiedzialności za delikty. Sytuacja prawna niewolnika w prawie rzymskim sprowadzała się do czegoś na kształt hybrydy czyli rzeczy oraz osoby pozbawionej podmiotowości prawnej.

Pomimo takiego usytuowania w systemie prawa rzymskiego niewolnicy mogli dokonywać w ograniczonym zakresie czynności prawnych w imieniu swego właściciela, zarządzać w jego imieniu majątkiem.

Właściciel przyznawał niewolnikowi część majątku do zarządzania w jego imieniu tzw. peculium. Pomimo takich regulacji za działania, długi i delikty popełnione przez niewolnika odpowiadał jego właściciel.

Przenosząc te rozwiązania na potrzeby współczesnych regulacji prawnych można  wprowadzić peculium dla nowych osób elektronicznych jako rodzaj zabezpieczenia odpowiedzialności za działania tych osób w obrocie gospodarczym i społecznym.  Stosując peceulium jako odpowiednik ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, zapewni się istotny element budowy całego sytemu prawnego w kontekście nowej osoby elektronicznej.

W myśl paremii ,, Servile captum nullum ius habet- niewolnik nie ma żadnej osobowości prawnej”[3]  elektroniczna osoba nie miałaby żadnej podmiotowości prawnej.

Taki punkt widzenia i założenia aksjologiczne przy przemodelowaniu systemu prawnego na obecnym i przyszłym etapie rozwoju sztucznej inteligencji uznaję za nie właściwe.

Rewolucja technologiczna przyczynia się do powstawania kolejnych generacji algorytmów sztucznej inteligencji, które będą wymagały wyrafinowanych i kompleksowych rozwiązań prawnych, których obecnie brakuje. Dobry przykładem na poparcie potrzeby wprowadzenia regulacji prawnych w sposób interdyscyplinarny i holistyczny jest chat GPT[4],który nie jest bazą danych, ale algorytmem dedukcyjnym, który sam się udoskonala, poprzez interakcję z miliardami ludzi, z różnych kontynentów w czasie rzeczywistym, nieprzerwanie uczy się zachowań ludzi, ich sposobu myślenia, ma nieograniczony dostęp do zasobów wiedzy. Wszystko, co znajduje się w światowej sieci Internet stanowi bazę wiedzy, która pozwoli GPT osiągnąć stopień działania ludzkiego umysłu włącznie z inicjatywą i kreatywnością.

Na takie wyzwania żadne system prawny na świcie nie jest przygotowany. Brakuje procedur, polityk, organów kontroli, certyfikacji i nadzoru nad takim bytami a zwłaszcza prawa, które dawałoby realną odpowiedź na takie wyzwania.

Próbę szybkiej reakcji i zablokowania chatu GPT podjął w tym zakresie włoski organ ochrony danych[5] 2023 r. Wskazuje to jedynie na próby następczego reagowania na nowe pojawiające się zagrożenia oraz wyzwania stawiane przez sztuczną inteligencję. Brakuje całościowego systemu instytucji prawnych, które po pierwsze zapobiegałyby niekontrolowanemu użyciu takich technologii oraz zapewniałyby skuteczne narzędzia do wyłączenia niebezpiecznej i nieprzetestowanej technologii.

Sztuczna inteligencja jako zjawisko społeczne i prawne wymaga od społeczeństw, prawodawców na poziomie globalnym, regionalnym oraz w zakresie państw narodowych i korporacji o zasięgu globalnym aktywnego, holistycznego i interdyscyplinarnego współdziałania w zakresie regulacji prawnych, rynków, bezpieczeństwa, etyki i przewidywalności.

Działania organizacji międzynarodowych, państw w zakresie regulacji bytów określanych jako sztuczna inteligencja przypomina dziki zachód. Są to działania podejmowane ad hoc i brak w nich skoordynowanego, długofalowego planu wprowadzania zmiany. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest przekonanie, że w świecie fizycznym i cyfrowym mamy byty sztucznej inteligencji określane mianem słabej sztucznej inteligencji. Osobiście nie podzielam tego punktu widzenia, gdyż w wielu dziedzinach już obecnie technologia pozostaje poza kontrolą człowieka, a co gorsza w wielu przypadkach również poza możliwością zrozumienia algorytmów uczenia głębokiego. Kolejne generacje tych algorytmów są już samo programowalne co oznacza, że algorytmy tworzą algorytmy, nie robią tego już ludzie.

Podmiotowość prawną elektronicznej osoby prawnej można by przez pewną analogię wyinterpretować z art. 33 ¹ KC przy pewnych odmiennościach i odrębnościach w ich stosowaniu oraz w ramach kolejnych nowelizacji. W polskim prawie nie odnajdziemy legalnej definicji sztucznej inteligencji. Nie można jej również odszukać w orzecznictwie polskich sądów.

Podmiotowość prawna jest swego rodzaju usankcjonowaną przez prawo fikcją prawną, zabiegiem ustawodawcy wskazującym w drodze norm prawnych wyrażonych w ustawie, że dany podmiot prawo uznaje w warunkach określonych w danym systemie prawnym za zdolny do bycia samodzielną stroną czynności prawnej w tym przypadku stroną stosunku cywilnoprawnego.

Jest to bardzo istotne z punktu widzenia moich rozważań w kontekście podmiotowości prawnej elektronicznej osoby prawnej.

Polski kodeks cywilny wyróżnia jako podmioty prawa cywilnego osoby fizyczne , osoby prawne, jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej.

Osoba prawna nabywa podmiotowość prawna z chwilą wpisu do odpowiedniego rejestru. Wyjątek od tej zasady stanowią przepisy szczególne.

W wyżej opisanym kontekście można przyjąć, że brak jest przeszkód aby nadać podmiotowość prawną elektronicznej osobie prawnej, gdyż to od woli ustawodawcy zależy zmiana sposobu opisu instytucji prawnej, modyfikacji jej treści czy też uchylenia w kontekście osiągnięcia określonych rezultatów za pomocą pojęć prawnych.

Taka inicjatywa ustawodawcy zazwyczaj wynika z potrzeb społecznych regulowania nowych, powszechnie występujących zjawisk dotąd nie będących przedmiotem regulacji prawnej np. konieczność regulacji stosunków gospodarczych, zabezpieczeń społecznych.

System prawny w Polsce przyznaje osobowość prawną instytucją sektora publicznego, stowarzyszeniom, fundacją a w innych systemach prawnych jeszcze innym podmiotom jak np. rzeki, świątynie.

,, Sama idea traktowania abstrakcyjnych bytów jako podmiotów prawa z przypisanymi do nich prawami i obowiązkami nie jest niczym nowym. […]Oczywiście należy zwrócić uwagę , że – w przeciwieństwie do znanych nam osób prawnych – AGI nie będzie działać przez istoty ludzkie, wobec czego przyznanie jej statusu niezależnego podmiotu prawa nie powinno wykorzystywać jeden do jednego dotychczasowych konstrukcji prawnych przyjętych np. dla osób prawnych.”[6]

System prawa ulega zmianie ponieważ adresatem hipotezy normy prawnej staje się nowy podmiot prawa posiadający autonomię i decyzyjność w znaczeniu dotąd nieznany klasycznemu ujęciu konstrukcji prawnej. Do tej pory adresatem norm prawnych w kontekście podmiotowym był człowiek i jego działanie, zaniechanie jako wyraz woli wynikającej z autonomii człowieka jako odrębnego bytu.

Podmiotowość prawa elektronicznej osoby prawnej będzie wymagała zmian w zakresie reprezentacji osób prawnych, gdyż w obecnym stanie prawnym organami osób prawnych są osoby fizyczne. Elektroniczna osoba prawna mogłaby posiadać własny majątek, co w kontekście odpowiedzialności za wyrządzone szkody pozwalałoby na zaspokojenie roszczeń podmiotów poszkodowanych. Jednocześnie taki podmiot mógłby być kontrolowany przez ludzi, tak jak inne osoby prawne.

Do opisanej konstrukcji elektronicznej osoby prawnej można odpowiednio zastosować przepisy art. 33¹ KC gdyż ,, ustawodawca nakazuje odpowiednie stosowanie do ułomnych osób prawnych przepisów dotyczących osób prawnych. Przepisami tymi są przepisy KC i KPC o osobach prawnych ponieważ tylko te ustawy zawierają ogólne uregulowania dotyczące wszystkich osób prawnych.”[7]

Pewne próby regulacji dotyczące systemów sztucznej inteligencji podejmowane są w różnych systemach prawnych oraz na poziomie regionalnym jak również organizacji międzynarodowych i ponadnarodowych np. Unii Europejskiej.

W Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady Ustanawiające Zharmonizowane Przepisy Dotyczące Sztucznej Inteligencji (Akt W Sprawie Sztucznej Inteligencji) i Zmieniające Niektóre Akty Ustawodawcze Unii zwane dalej ,, AI ACT” unijny ustawodawca wprowadza w art. 3 pkt. 1 definicje systemów sztucznej inteligencji jako ,,oprogramowanie opracowane przy użyciu co najmniej jednej spośród technik i podejść wymienionych w załączniku I tj. mechanizmy uczenia maszynowego, w tym uczenie nadzorowane, uczenie się maszyn bez nadzoru i uczenie przez wzmacnianie, z wykorzystaniem szerokiej gamy metod, w tym uczenia głębokiego; metody oparte na logice i wiedzy, w tym reprezentacja wiedzy, indukcyjne programowanie (logiczne), bazy wiedzy, silniki inferencyjne i dedukcyjne, rozumowanie (symboliczne) i systemy ekspertowe; podejścia statystyczne, estymacja bayesowska, metody wyszukiwania i optymalizacji. , które może – dla danego zestawu celów określonych przez człowieka – generować wyniki, takie jak treści, przewidywania, zalecenia lub decyzje wpływające na środowiska, z którymi wchodzi w interakcję.”[8]

Kwestie dotyczące sztucznej inteligencji i jej podmiotowości będę kontynuował w cyklu kolejnych artykułów.

Autor:

Paweł Krzyżanowski

© Paweł Krzyżanowski 2025

Wszelkie prawa zastrzeżone. Zabrania się zmieniania, kopiowania rozpowszechniania w jakikolwiek sposób i wykorzystywania utworu bez pisemnej zgody autora.

16 stycznia 2025 r., Warszawa

 

 

Darowizny:

Dane do wpłaty:
Nazwa odbiorcy: Fundacja Swobód Obywatelskich Auxiliator
Numer konta: 16 1090 1841 0000 0001 5877 2194
Tytuł przelewu: Darowizna na cele statutowe

 

[1] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1061 z późn. zm.). https://sip.lex.pl/#/act/16785996/3537406?directHit=true&directHitQuery=kodeks%20cywilny (dostęp: 2025-01-16 20:56)

[2] Ustawa z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 18 z późn. zm.). https://sip.lex.pl/#/act/16886516/3481694?directHit=true&directHitQuery=%20Kodeks%20Sp%C3%B3%C5%82ek%20Handlowych%20 (dostęp: 2025-01-16 21:22)

 

[3] A. Wiliński , M. Kuryłowicz, Rzymskie prawo prywatne. Zarys wykładu. Wydanie 6, Warszawa 2016, s. 92 i n.

[4] R. Markiewicz, ChatGPT i prawo autorskie Unii Europejskiej, ZNUJ. PPWI 2023, nr 2, s. 142-171.

[5] Dane za stroną internetową: https://www.garanteprivacy.it/web/guest/home/docweb/-/docweb-display/docweb/9870847( dostęp: 2025-01-16)

[6] L.Lai, M. Świerczyński (red.), Prawo sztucznej inteligencji, Warszawa 2020, s. 36 i n.

[7] K. Osajda( red. serii), W. Borysiak ( red. tomu), Kodeks cywilny, Komentarz. Wyd.28, Warszawa 2021, Legalis, komentarz do art.33¹, Nb 6.

[8][8] Dane za stroną internetową: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/HTML/?uri=CELEX:52021PC0206 ( dostęp 2025-01-16)